پرسشنامه:
سؤالهادردرون پرسشنامه معناي واقعي خودرابازمي يابند،بنابراين،ساخت پرسشنامه،نحوةتنظيم آن،و…نقشي ويژه دركارتحقيق دارند.
درتهيةپرسشنامه بايددونكته رادرنظرداشت:شكل وقالب پرسشها،ومحتواي پرسشنامه.
نكاتي كه درموردمحتواي پرسشنامه بايدرعايت شوند،عبارتنداز:
الف)اولين اقدام محقق تعيين حدومرزي براي تحقيق است.
ب)اقدام ديگر تحديدموضوعاتي است كه بايددرپرسشنامه مطرح شوند،پس ازآن سؤالهاي متناسب باموضوع تحقيق صورت مي گيرد.
ساخت دهي پرسشنامه:
درموردنحوة جريان پرسشهادريك پرسشنامه دوشيوةممتازوجوددارد:
× شيوةقيفي:بااين شيوه سؤالهاچنان تنظيم مي شوندكه ازسؤالهاي عمومي به طورمنظم به سؤالاتي ويژه حركت نمائيم.
× شيوةقيف وارونه:بااين شيوه ابتداسؤالهاي خاص مطرح مي شوندوآرام آرام به سوي سؤالات عمومي پيش مي روند.
هريك ازاين دوشيوه درجهت تحقق هدفي خاص به كارمي آيدوليك بايددرهرحال ساخت پرسشنامه چنان پي ريزي شودكه هدفهاي زيرراتحقق يابد:
1-تسلسل منطقي بين سؤالهاوجودداشته باشد.
2-هرسؤال باتوجه به هدفي معين وبادرنظرگرفتن نحوةاستخراج آن ونوع استفاده ازآن مطرح گردد.
3-ازاثرالقايي سؤالهابريكديگرجلوگيري گردد،زيرااين اثرموجبات تحريف پاسخهارافراهم مي سازد.پس تسلسل پرسشهاچنان باشدكه:
الف)متعاقب پرسشهاي هيجان آفرين،پرسشهاي آرامش بخش طرح شود.
ب)سؤالهاي حساس،نظيردرآمد،آدرس،نام ونام خانوادگي چنان مطرح شوندكه موجبات انحراف درپاسخهاي بعدي رابه طورعمدازجانب پاسخگوفراهم نسازند.
صورياراههاي اجراي پرسشنامه:
تكميل پرسشنامه ازاين به سه صورت امكان پذيراست:
-ازطريق گفتگوي مستقيم بامخاطب كه بدان مصاحبةحضوري اطلاق مي شود.
-ازطريق ارسال باپست كه بدان پرسشنامةپستي اطلاق مي شود.
-ازطريق تلفن كه بدان مصاحبةتلفني اطلاق مي شود.
طرح پرسشنامه:
قواعدكلي ساختارپرسشنامه:
v فقط شامل پرسشهايي باشدكه به موضوع تحقيق وبرنامه تحليل آن مربوط است.
v پرسشنامه تاحدامكان براي پاسخگوگيراباشد.
v كوتاه باشدتاحدي كه براي گردآوري اطلاعات ضروري جهت تحليل مسائل تحقيقي كافي بوده ودرضمن تمام ابعادضروري مسألةتحقيق رادربرگيرد.
v اگرپرسشنامه ارسالي است بايدحاوي تذكراتي مختصروكافي دربارةنحوه پركردن واعادةآن باشد.
v پيشاپيش بايددرنظرگرفت كه پاسخگوبادريافت پرسشنامه باچه مسائل بالقوه اي مواجه مي شودتاتمهيدات مقتضي براي برطرف كردن آن به عمل آيد.
انواع سؤالات:
z سؤالات بازوبسته:سؤالات بسته پاسخگورامحدودبه انتخاب پاسخي يگانه ازفهرستي معين مي كند(به همين دليل آن راپرسش باگزينه تحميلي مي خوانند)چنين فهرستي ازپاسخ هابايدتمام دامنه جوابهاي ممكن رادربربگيرد،يعني بايدجامع باشد.مثلاًاگردرباره مذهب پاسخگوسؤال مي كنيد بايدتمام پاسخهاي ممكن راقيدكنيد:كاتوليك،پروتستان،مسلمان،يهودو…
يكي ازشرايط ديگرسؤالات بسته اين است كه سؤالات دريكديگرتداخل نداشته باشندتاپاسخگوگمان نكندمي تواندبيش ازيك پاسخ رابرگزيند.مثلاًدرموردطبقات مذهب اگربدين صورت باشد:مسيحي،مسلمان،يهودي ،پروتستان و…دراينجا مثلاًمسيحي وپروتستان درهم تداخل دارند.به عبارت ديگرچون پروتستان طبقةفرعي مسيحي است درفهرست پاسخها دوبارسنجيده مي شود.
z پرسش باز:پرسشي است كه مقابل آن خالي است تاپاسخگوپاسخ خودرادرآنجابنويسد.
z سؤالات مشروط:سؤالي كه وابسته به پاسخ سؤال(ياسؤالات)قبلي است سؤال مشروط خوانده مي شود.وقتي ازپاسخگوپرسيده مي شودروزي چقدرسيگارميكشدپاسخ دادن به چنين پرسشي مشروط به پاسخ پرسش قبلي (آياسيگارمي كشيد)است.
z پرسش هاي قالبي:دراين نوع پرسشهاگزينه هاي پاسخ يك رشته ازپرسش هايكسان است ومعمولاًپرسش هانيزبه هم شبيه اند.مثلاًجواب پاسخگوبه يك رشته ازنگرش هاممكن است بدين صورت باشد:كاملاًموافق،بي نظر،مخالف،كاملاًمخالف.
نظم وترتيب سؤالات:
دراين زمينه دوقاعدةساده وجوددارد.درپرسشنامه هاي ارسالي سؤال اول بايدچنان گيراباشدكه پاسخگورابه ادامه (وتكميل)آنبرانگيزد.(درمصاحبه پرسش هاي اوليه غالباًحاوي پرسش هاي ساده وبي خطردرباره وضعيت محل است مانند:«دراينجاچندنفربالاي هيجده سال زندگي مي كنند؟»قاعده ديگراين است كه بايد پرسش هايي كه احتمالاًپاسخگورغبتي به پاسخ دادن بدانها نخواهدداشت(ماننددرآند،نژاد)درانتهاي پرسشنامه درج كرد.اين قاعده مانع دلسردي واجتناب پاسخگوازتكميل آن مي شود.
پرسش هايي راكه دربارةموضوع معيني اندبايدبه دنبال هم آوردتاتمركزحواس پاسخگوبرهم نخورد.گاه مي توان پرسش هايي راكه درباره موضوع معيني است(مثلاًسوابق تحصيلي)دربخش جداگانه اي درج كرد.
روشهاي اسنادي:
روشهاي اسنادي درزمره روشهاي غيرمزاحم وغيرواكنشي به شمارمي آيد.به اين دليل كه هنگام استفاده ازديگرروشهانظيرمشاهده،مصاحبه و…مشكل اساسي جمع آوري اطلاعات است وحال آنكه به هنگام كاربردروشهاي اسنادي اطلاعات موجودند.علاوه برآن،اين روشهاازمشكلات بزرگي كه درتحقيقات آزمايشي ياحتي مصاحبه پيش مي آيدمبري هستند.
زمينه هاي مورداستفاده:
استفاده ازاسنادومدارك زماني صورت مي گيردكه ياتحقيقي تاريخي دردست انجام باشدوياآنكه تحقيق مرتبط باپديده هاي موجودبوده ولي محقق درصددشناسائي تحقيقات قبلي درموردآن موضوع برآمده باشد.وياآنكه پژوهش نيازبه استفاده ازاسنادومدارك راايجاب نمايد.
مسائل وامتيازات روشهاي اسنادي:
به هنگام استفاده ازروش اسنادي براي مطالعه پديده هاي تاريخي،محقق بامسائلي خاص وامتيازاتي ويژه مواجه است.
مسائل:
باتوجه به ماهيت پديده هاي تاريخي،محقق بامشكلاتي چندمواجه است،كه بعضي ازآنهاچنين اند.
] حوادث تاريخي زدنده نيستند،بلكه مربوط به گذشته دوريانزديك اند.ازاين رو،درك وفهم مستقيم آنان ممكن نيست،پس همواره به طورباواسطه مطالعه وياارزيابي مي شوند.
] گذشتةتاريخي هرگزقابل تكرارنيست.
] مجموعةتاريخي هرگزتماماًدراسنادومدارك جاي نمي گيرد.
] هيچ واقعه تاريخي به طورمجزامعناندارد.
امتيازات:
] پديده تاريخي معمولاًازروشني بيشتري برخورداراست.به عنوان مثال شناخت مشروطيت بعدازگذشت چنددهه،روشنتروشفاف تراست واظهارنظرپيرامون آن آسان تراست.
] درتحقيقات جامعه شناسي نيزاين روش به كارمي رود:
به عنوان مثال،هنگامي كه محققي درنظردارد،به شناخت مسائل ونيازهاي جوانان درجامعه امروزايران دست زند،لزوماًبايدتحقيقات پيشين ونتايج آن رابازشناسد،تاازتكراراجتناب ورزدوتحقيق راباپژوهشهاي پيشين پيونددهد.
مآخذيابي:
بايدتوجه داشت كه اصالت يك تحقيق اسنادي به منابع حائزاهميتي است كه ازآنان استفاده مي شود.همانطوركه اصالت ودرستي يك تحقيق ميداني به روشهاي درست ونمونه گيري معتبر آن بستگي دارد.به عنوان مثال،چنانچه تحقيقي درزمينة خانواده درعصرقاجارازديدگاه جامعه شناسي صورت گيرد،بايددرآن ازتمامي منابع استفاده شود،اگرمنبع مهمي باشدومؤلف ازآن سودنجسته باشدبه يقين ازاعتبارتحقيق كاسته خواهدشد:«سندهائي كه پديده هاي اجتماعي بررويشان اثرهائي باقي مي گذارد،بسيارفراوان وبسيارگوناگونند:بايگاني ها،شمارشهاي آماري،مطبوعات،اسنادشخصي،آلات وابزار،تصويرها،عكسها،فيلمها،نوارهاي ضبط صوت و…».
بنابراين هرمحقق براي ارتقاءسطح شناخت واثبات ياردفرضيه هايش مي تواندازاسنادي وسيع وگوناگون استفاده كند.
مآخذموجوددرهركتابخانه درسه گروه قابل تقسيم اند:
¨ كتب
¨ مجله هاونشريات ادواري
¨ اسنادديگر
1)كتب:كتب نيزبه دوگروه تقسيم مي شوند:
الف-فرهنگها،دايره المعارف ها،دانشنامه ها،اطلسها،و…كه منابع عام مي باشند،اطلاعات كلي رابه دست مي دهند،كليدورودبه مباحث تخصصي وخاص به شمارمي آيندودراصطلاح كتب مرجع خوانده مي شوند.زيرا«كتابي اختصاصاًدرمعناي دقيق كلمه مرجع شناخته مي شودكه نه براي مطالعه سراسرآن،بلكه براي پاسخ يابي ازبخشي ازآن مورداستفاده قرارمي گيرد.»
ب)كتب ومراجع خاص كه دررشتةتخصصي محقق درآمده اند.دراين جاگاه تمامي يك كتاب موردمطالعه قرارمي گيرد.
2)مجله هاونشريات ادواري:
مجلات ونشريات ادواري،بابردي وسيع كه ازروزنامه هاآغازمي شودوبه مجله هاي خاص وتخصصي مي رسد،ازمنابع مفيدولازم به شمارمي آيند.
3)اسناد:
اسنادشامل نشريه هائي است كه توسط سازمانهاي ذيصلاح نظيربانك مركزي،مركزآمارقضائي وزارت دادگستري و…منتشرمي شوندومنابعي قابل وثوق براي هرمحقق به حساب مي آيند.
نحوه استفاده ازكتابخانه:
تقسيم بندي مراجع درهركتابخانه بااستفاده ازفيشها صورت مي گيرد.هرفيش به طريقي شناسنامه جامع اثررادارا مي باشد.فيش مؤلف،اصلي ترين فيشهاست وبااستفاده ازآن فيشهاي ديگري نيزبدست مي آيدتاآنانكه نام نويسنده يك اثررانمي دانند،بتوانندبااستفاده ازشاخصهاي ديگر،نظيرموضوع اثر،نام مترجم،حتي عنوان كتاب بران دست يابند.مثال:
كازنو،ژان
جامعه شناسي وسايل ارتباط جمعي،نوشتةژان كازنو،
ترجمه باقرساروخاني(و)منوچهرمحسني،تهران،
سروش،1356
فيش برداري ومآخذگذاري:
الف)فيش برداري؛
قبل ازهرچيزبايدطرح تحقيق فراهم آمده باشد.يعني مؤلف بدانددراثرش به چه جهاتي ازپديده اشاره خواهدكرد.يابه تعبيرخودبداندچه مي خواهد.پس،تهيه طرح ازاساسي ترين اقدامها درهركارتحقيقي است.هنگاميكه طرح كارنهائي شد،يعني فهرست موقت مطالب لازم بدست آمد.مولف باتوجه به محتواي آن،آثارموردتوجه راانتخاب مي كند،چون مي داندازهراثرچه مي خواهدودركدام بخش يافصل ازآن استفاده خواهدكرد،بنابراين مي توانددريك روزچندين اثررامورداستفاده قراردهد.زيرادرهراثر،به فصل ياحتي صفحه اي مراجعه خواهدكردكه موردنيازمي باشد.
نخستين گام درراه فيش برداري،آماده سازي فيشهاست.هرفيش برگه اي است درحدودنيم صفحةمعمولي.بالاي صفحه خالي است چون پس ازبرداشتن يادداشتهاوكامل شدن فيش برداري ،بايدنام ياشماره بخش ياحتي فصلي كه درآن به كارمي آيندنوشته شود.
شناسنامه يامشخصات كتابها:
براي هركتاب بايدمشخصات زيردرفيش ياداشت شود:
نام خانوادگي مؤلف،نام مؤلف،نام كامل اثر،نام ونام خانوادگي مترجم(چنانچه كارترجمه باشد)محل انتشار،نام مؤسسه انتشاراتي،سال انتشار،تعدادصفحات(درصورت لزوم)شماره چاپ(چنانچه چندبارچاپ شده باشد)،شمارهجلد(چنانچه اثردرچندجلدمنتشرشده باشد)انتشارمحدودبه صورت فتو كپي (درصورتي كه اثرفقط به صورت فتوكپي تكثيرشده باشد).
چنانچه دراثري محل انتشارقيدنشده باشد،درآن صورت علامت (بي جا)درجاي آن نهاده مي شودهمينطور،چنانچه اثرفاقدتاريخ باشدعلامت(بي تا)وياآنكه فاقدنام مؤلف باشد(بي نا)گذارده مي شود.
مثال:كازنو،ژان،«جامعه شناسي وسايل ارتباط جمعي»مترجمان باقرساروخاني،منوچهرمحسني،تهران،انتشارات سروش،1356،چاپ اول.
شناسنامه يامشخصات مقالات:
تفاوت مختصري بين شناسنامه يامشخصات يك كتاب ويك مقاله وجوددارد،درموردهرمقاله مشخصات زيربايدياداشت شوند:
نام خانوادگي مؤلف،نام مؤلف،عنوان كامل مقاله،نام ونام خانوادگي مترجم(چنانچه ترجمه باشد)،نام مجله،دوره،جلدوشماره مجله،سالانتشار،محل انتشار،صفحات.
مثال:ساروخاني،باقر،«شبيه سازي شيوه اي درتحقيقات اجتماعي»نامه علوم اجتماعي،دوره جديدجلداول،شماره 2،1368،تهران،صص 129-117.
مآخذآوري:
مندرجات فيش منابع دقيقاًدرپايان اثرتحت عنوان فهرست منابع آورده مي شودبدين شكل كه:
1)برحسب نام خانوادگي مؤلفان رده بندي مي شود.2)ازذكرعناوين دكتر،مهندس اجتناب ميگردد،وعلائم موجوددرزيرهرفيش نيزدرپاورقي اثرآورده مي شود.
مثال:بيرو،آلن،«فرهنگ علوم اجتماعي»،مترجم باقرساروخاني،تهران،انتشارات كيهان،1366.
اندازه گيري قابليت اعتباروقابليت اعتماددرتحقيقات اجتماعي
اندازه گيري عبارت است ازنسبت عددي ومقداري دادن به صفاتي ازاشياءياافرادبراساس قواعدمعين.
بطوركلي اندازه گيري درپژوهش هاي اجتماعي فرايندي است كه طي آن متغيرهاوفرضيه هاي تحقيق ازطريق تبديل خصوصيات وصفات آنهابه اعدادوارقام،موردسنجش قرارمي گيرند
سطوح اندازه گيري:
متغيرهادرچهارسطح موردسنجش قرارمي گيرندوبرحسب اين سطوح،چهارنوع مقياس زيررامي توان ازهم تميز داد.
مقياس اسمي،مقياس ترتيبي،مقياس فاصله اي،مقياس نسبي.
ÿ سطح اسمي:سطح اسمي پائين ترين سطح اندازه گيري است كه طي آن بوديانبوديك صفت موردسنجش قرارمي گيرد.متغيرهايي كه دراين سطح بررسي مي شوند،يادوارزشي (دووجهي)هستند؛مانند،زن بودن يامردبودن ؛ياچندارزشي هستند؛مانندرشته هاي تحصيلي،(جامعه شناسي،جغرافيا،شيمي و…)
ÿ سطح ترتيبي:اين سطح كمي پيشرفته ترازسطح اسمي است؛علاوه بردارابودن يادارانبودن يك صفت مي توان ترتيب آنها رانيزازلحاظ شدت وضعف نسبي تعيين نمود.اشكال عمدةاين سطح معلوم نبودن فاصله ميان طبقات است.
مثال:طبقه بندي افرادبرحسب ميزان فعاليت دردرس خواندن.
داراي فعاليت كم داراي فعاليت متوسط بسيارفعال
دراين جامعلوم نيست كه فاصلةبين فعاليت كم بامتوسط به اندازه فعاليت متوسط تازياداست.
ÿ سطح فاصله اي:اين سطح ازسطوح قبلي،پيشرفته تراست.دراين سطح علاوه بردارابودن يادارانبودن،شدت وضعف طبقات،مي توان سنجيدكه يك صفت راچقدربيشترياكمترازشخص ديگري دارااست.مثال:معدلي رادرنظرمي گيريم؛
19 18 17 15 17 12 75/11 11
ÿ سطح نسبي:سطح نسبي دقيق ترين سطح اندازه گيري است كه علاوه برداشتن ويژگي هاي سطوح قبلي مبناي اندازه گيري آن صفرمطلق است.اين نوع اندازه گيري درواقع نوعي ازمقياس فاصله اي است كه تنهاتفاوت آن باسطح فاصله اي دراين است كه مبدأسنجش صفراست.
50000 40000 30000 20000 10000 0
درآمد
قابليت اعتباروقابليت اعتمادبودن در اندازه گيري:
اعتباردراندازه گيري راروايي وقابليت اعتمادراپايايي اندازه گيري مي نامند.روايي ازواژه روابه معناي جايزودرست گرفته شده وروايي به معناي صحيح ودرست بودن است.پايايي اسم مصدر،ازمصدرفارسي پاييدن،به معناي طول كشيدن ودوام داشتن،ومنظورازآن،بدون تغييرباقي ماندن وثابت بودن است.روايي،يعني اينكه درصورت تكرار،نتايج مشابه بدست دهدوساده ترين تعريف پايايي عبارت است ازميزان همساني نتايج سنجش مكرر.
امابطوركلي اعتباريعني «آياواقعاًهمان چيزي رامي سنجيم كه قصدسنجش آن راداريم»
نمونه گيري:
براي درك درست نمونه گيري،درآغازبايد واژگان كليدي آن مطرح شود:
نمونه؛درتعريف نمونه ياجمعيت نمونه بايدگفت «درمعناي كلي هرجزءازجامعه راميتوان نمونه آن جامعه خواند»امادرمتعارف ودستوري كلمه،درهرجامعه به آن جزئي نمونه گفته مي شودكه معرف جامعه باشد.منظورازشرط معرف بودن آن است كه همه صفات جامعه،خاصه آن صفاتي كه ازلحاظ موضوع تحقيق داراي اهميت است،به تناسب درنمونه وجودداشته باشدوبتوان نتايج حاصل ازآن رابه كل جامعه آماري تعميم داد.بااين تعريف ،هرنمونه بايدداراي صفاتي چون معرف بودن ،وتعميم پذيري باشد.
جامعه آماري؛مجموعه اي ازافرادهستندكه يك ياچندصفت مشترك دارند.
مثال:دانشجويان دانشگاههاي كرمان.
حجم نمونه؛تعدادكل عناصرنمونه است،درمقابل،حجم جامعه آماري شامل مجموعه عناصرموجوددرجامعه آماري است كه مبناي محاسبه درنمونه گيري محسوب ميشود.
برآوردحجم نمونه؛سؤالي كه هميشه درجريان تحقيق مطرح مي گرددبدينصورت است كه چگونه وچه تعدادافرادجامعه رابعنوان جامعه آماري بايدانتخاب نمودتابتوان نتايج حاصله ازاين نمونه گيري رابه كل جامعه نمونه آماري تعميم داد.دراين جادوروش رابراي رفع اين مشكل خواهيم آموخت.
روش تخميني:دراين روش ازتخمين شخصي استفاده مي شود،يعني اينكه پژوهشگربراي بدست آوردن تعدادجامعةنمونه وآماري اقدام به تعيين درصدمعيني ازجامعةآماري (مثلاً:1%،10%،20%،30%،و…)رامي نمايد.دراين روش هرچه امكانات،مقدورات وزمان بيشترباشدپژوهشگرمي تواندحجم نمونه راافزايش داده كه درنتيجه اعتبارومعرف بودن نمونه براي جامعه افزايش مي يابد.
اعتباراين روش زيادنيست چون هميشه اين ابهام وسؤال وجودداردكه آياپژوهشگرتوانسته است نمونه اي راموردمطالعه قراردهدكه معرف جامعه باشد،آياشاخصهاي محاسبه شده ازاعتبارلازم براي استنباط آماري وبرآوردپارامترهاي جامعه برخورداربوده است.
روش استفاده ازتكنيكهاي آماري:براي بدست آوردن حجم نمونه ازاين طريق پژوهشگراطلاعات وپارامترهاي دربارةجامعه اي كه قصدنمونه گيري ازآن درجامعه بدانديعني بداندچنددرصدجامعه آن صفات رادارند(P )وچنددرصدفاقدآن هستند(q )وهمچنين بايدبدانيم چگونه بااستفاده ازواريانس وانحراف استاندارددرجامعه وسايرروشهاي آماري حجم نمونه رامحاسبه نمود،براي پيدانمودن حجم نمونه ازفرمول زيرمي توان استفاده نمود.
كه درآن: درصدتوزيع صفت درجامعه=p
يعني نسبت درصدافراديكه داراي صفت موردمطالعه اند.
درصدافراديكه فاقدآن صفت درجامعه هستند=q
دقت احتمالي مطلوب=d
تعدادحجم نمونه كه بايد محاسبه شود=n
مثال:كارخانه اي داراي 8545=Nكارگرمزدبگيرمي باشد.پژوهشگري درتحقيقش فقط به كارگران خط مونتاژ كه تعدادشان 3996=n مي باشد،احتياج دارد.حجم نمونه رادرسطح اطمينان 95%محاسبه نمائيد.(مقدارt هميشه برابراست با96/1+-)و(مقدارd رامي توانيم05%درنظربگيريم).درنتيجه:
يكي ديگرازراههاي برآوردn ازيك متغيردوارزشي مي باشد،اين فرمول بسط يافته فرمول قبلي است بااين تفاوت كه دراين فرمول حجم جامعه آماري نيز دخالت دارد،وبقيه نشانه هاهمان است كه قبلاًبه آنهااشاره شد،كه ازاين طريق مي توان به يك نمونه منطقي تردست يافت ،چون حجم جامعه نيزدرآن دخالت دارد.
اما اگردرجائي مجبورباشيم درصورتيكه مقدارpوq دردسترس نباشدمي توان هريك رامعادل5/0گرفت.
يعني:
قشريالايه:منظورمقوله هاياقالبهاي اصلي است كه جامعه آماري رابدان تقسيم ميكنند.بنابراين،زمانيكه جامعه آماري باتوجه به متغيرهاي اصلي تحقيق به گروههاي سني،شغلي،تحصيلي،…تقسيم مي شود،هرگروه به دست آمده رادراصطلاح لايه ياقشرمي خوانند
روشهاي نمونه گيري:
محقق بعدازبرآوردحجم نمونه آماري،ازطريق روش هاي زيرعمل نمونه گيري راانجام مي دهد:
1)روشهاي نمونه گيري احتمالي
2)روشهاي نمونه گيري غيراحتمالي
& روش نمونه گيري احتمالي:درروش نمونه گيري احتمالي،نمونه به صورتي انتخاب مي شودكه هريك ازافرادجامعه موردمطالعه احتمال مشخص ومعمولاًيكسان براي انتخاب شدن درنمونه رادارند.
روشهاي نمونه گيري احتمالي عبارتنداز:
E نمونه گيري تصادفي ساده
E نمونه گيري طبقه بندي شده
E نمونه گيري خوشه اي ياچندمرحله اي
E نمونه گيري سيستماتيك
§ نمونه گيري تصادفي ساده:روش نمونه گيري تصادفي درواقع همان روش قرعه كشي است كه هريك ازافرادجامعه آماري شانس مساوي براي انتخاب شدن دارند.درروش نمونه گيري تصادفي ساده مي توان اسامي هريك ازافرادراروي تكه اي كاغذنوشت،سپس آنهارادريك كيسه ريخت واسامي رابرهم زدونمونه راازبين آنهاانتخاب كرد.
§ نمونه گيري طبقه بندي شده:دراين روش جامعه آماري به گروه هاوطبقات متجانس تقسيم مي شودوسپس به تناسب توزيع فراواني هرطبقه،سهميه گروهاياطبقات تعيين مي شود.درمرحلةبعدي ازهرطبقه به صورت نمونه گيري سيستماتيك ياتصادفي ساده،افرادنمونه آماري انتخاب مي شود.
مثال:فرض كنيدجامعه آماري با200نفردربين دانشگاههاي تهران،تربيت معلم وشهيد بهشتي به شرح زيرتوزيع شده باشندوبخواهيم20درصديا40درصدآنان رابه عنوان نمونه انتخاب نمائيم،دراين صورت ازطريق تناسب عمل مي كنيم:
تهران:80نفر16 80نفرتهران 200جامعه آماري
تربيت معلم:70 نفر14 x 40حجم نمونه
شهيدبهشتي:50نفر10 16Xi=
§ نمونه گيري خوشه اي ياچندمرحله اي:
روش نمونه گيري خوشه اي درچندمرحله انجام مي گيردواين روش زماني مورداستفاده قرارمي گيردكه احتمال دسترسي به كليه واحدهاي موردمطالعه مشكل ياوجودنداشته باشد.به عنوان مثال:فرض كنيدبخواهيم رفتارهاي آموزشي N نفرازدانشجويان راموردمطالعه قراردهيم وبراي رسيدن به اين منظور،ازكل دانشگاههاي كشوريك دانشگاه راانتخاب مي كنيم وازدانشگاه انتخاب شده،رشتةخاصي راانتخاب مي كنيم وازرشتة خاص،دانشجويان ورودي سال معين راانتخاب ودرمرحلةآخرازميان دانشجويان رشته معين وسال ورودي خاص،تعداددانشجويان موردنظررابه عنوان نمونه تعيين وانتخاب مي كنيم.
دانشگاههاي كل كشور
انتخاب يك دانشگاه
انتخاب رشته خاص
انتخاب سال ورودي خاص
انتخاب دانشجويان موردنظربه شيوه منظم ياتصادفي
§ روش نمونه گيري سيستماتيك:
دراين روش بايداسامي افرادجامعه آماري دردست باشد،سپس براساس فرمول N تقسيم برn فاصله انتخاب نمونه ازميان تعدادكل جامعه آماري تعيين مي شود.دراين روش نفراول به صورت تصادفي انتخاب مي شودپس ازآن نفربعدي باگذشتن ازتعدادمشخصي ازاسامي كه ازفرمول بالابدست مي آيدانتخاب مي شود.فرض كنيدجامعه آماري معادل 500نفرونمونه آماري معادل 100باشد،دراين صورت انتخاب افرادمعادل 5مي شود،حالاازروي اسامي كل جامعةآماري(500نفر)5تا5تاافرادراانتخاب مي كنيم.مثلاً:نفرپنجم ،نفردهم،نفرپانزدهم ،…نفرپانصدم.
& روش نمونه گيري غيراحتمالي:
درروش نمونه گيري غيراحتمالي چارچوب نمونه گيري وجودندارد.دراين روش پژوهشگران مانندخبرنگاران عمل مي كنند.روش نمونه گيري غيراحتمالي به دوطريق انجام مي شود1)اتفاقي2)سهميه اي
درروش اتفاقي ابتداحجم نمونه راانتخاب وسپس هرفردي ازنمونه راكه به طوراتفاقي دردسترس قرارگيرد،بررسي مي كنيم.درروش سهميه اي ابتدامشخص مي كنيم كه ازهرطبقه ياگروه چندنفربايدبررسي شود،به عنوان مثال:فرض كنيدحجم نمونه آماري مساوي 200نفراست كه 50درصدآن رابه گروه زنان و50درصدديگررانيزبه مردان اختصاص مي دهيم.فرق اين روش باروش اتفاقي تنهادرتعيين سهميه هرگروه نهفته است.
پردازش وتحليل داده ها:
الف)پردازش؛
پردازش داده هابين دومرحلةجمع آوري داده هاوتحليل داده هاجاي مي گيرد.هدف ازپردازش،آماده سازي داده ها براي تحليل است.پژوهشگراجتماعي درمرحلةپردازش داده هاكارهاي زيرراانجام مي دهد:
1)ويرايش2)كدگذاري3)تهيةجدول ماتريس داده ها4)جدول بندي
1) ويرايش:
منظورازويرايش آن است كه محقق،صحت وسقم پاسخ ها،كامل ياناقص بودن پرسشنامه هاوميزان يكنواختي درفهم مصاحبه گران ازسؤالات تحقيق رابه منظوركشف وحذف اشتباهات موجوددرپرسشنامه ها،موردبررسي وارزيابي قراردهدوطي آن احتمالاًتعدادي ازپرسشنامه هارادورريخته ومجدداًاقدام به تكميل پرسشنامه هاي موردنيازمي نمايد.
2)كدگذاري:
پس ازتكميل وجمع آوري پرسشنامه ها،كنترل وويرايش آنها(پاسخها)مرحله كدگذاري آغازمي شود.كدگذاري روشي است كه بوسيله آن پاسخ هاي مربوط به سؤالات موجوددرابزارجمع آوري اطلاعات؛مثل،پرسشنامه،به صورت عدددرمي آيند.به بيان ديگركدگذاري،فرايندي است كه طي آن معني پاسخ پاسخگويان به زبان عددي بيان مي شود.
3)ماتريس داده ها:
پس ازكدگذاري اطلاعاتي كه براي هريك ازمتغيرها،درمرحله جمع آوري داده هابدست مي آيد،درجدول ماتريس داده ها،منظم وخلاصه مي شوند.ماتريس داده ها،جدولي است شامل رديف هاوستون هاكه درتقاطع ستون ورديف،پاسخ يك فردبه يك پرسش بصورت عددذكرمي شود.درجدول ماتريس هرستون به يك پرسش وهررديف به يك پاسخگوتخصيص مي يابد.درهرماتريس،تعدادستون هاباتعدادسؤالات پرسش هاي پرسشنامه وتعدادرديف هاباتعدادپاسخگويان برابراست.هررديف بيانگرپاسخ هاي يك پاسخگووهرستون بيانگرپاسخ هاي همه پاسخگويان به يك پرسش است.
بطوركلي ماتريس داده ها،جدولي است كه پاسخ هاي دريافت شده ازپاسخگويان ازطريق ارزش هاي عددي وكمي واردآن مي شوند.درصورت استفاده ازنرم افزارspss مي توان به طور مستقيم داده هاراواردكامپيوتركرد.
4)جدول بندي:
پژوهشگرازطريق جدول بندي به خلاصه كردن ومنظم كردن داده هادرقالب جدول هاي آماري مي پردازد؛به عنوان مثال:داده هاي مربوط به متغيرجنسيت رامي توان به صورت زيرتنظيم كرد:
|
جنسيت |
|
X Fi |
|
زن 9 |
|
مرد 11 |
|
جمع 20 |
منابع ومآخذ
1. ساروخاني ،باقرروشهاي تحقيق درعلوم اجتماعي،جلداول ،چاپ پنجم،تهران،انتشارات پژوهشگاه علوم انساني ومطالعات فرهنگي،1378
2. رفيع پور،فرامرز،كندكاوهاوپنداشتها،چاپ نهم،تهران،انتشارات شركت سهامي انتشار،1377
3. سرايي،حسن،مقدمه اي برنمونه گيري،چاپ دوم ،تهران،انتشارات سمت،1375
4. كلودژاوو،پژوهش به شيوه پرسشنامه اي،مترجم جهانگيرجهانگيري،چاپ اول،شيراز،انتشارات راهبرد،1373
5. بيكر،ترزال،نحوه انجام تحقيقات اجتماعي،مترجم هوشنگ نايبي،چاپ اول،تهران انتشارات روش،1377
6. طالقاني ،محمود،روش تحقيق نظري،چاپ دوم،تهران انتشارات پيام نور،1378
7. دي.اي.واس ،پيمايش درتحقيقات اجتماعي،ترجمه هوشنگ نايبي،چاپ اول،تهران نشرني،1376
8. فرد.ان،كرلينجر،مباني پژوهش درعلوم رفتاري،ترجمه حسن پاشاشريفي(و)جعفرنجفي زند،چاپ اول،تهران،مؤسسه انتشارات آواي نور،1374
9. قائمي،علي،روش تحقيق باتأكيدبرمكتب شناسي،چاپ دوم،تهران،انتشارات اميري،1372
