ü متغيرها
تعريف متغير:
-ويژگيهاي يك جامعةآماري كه ازفردي به فردديگروياازيك شيئي به شيئي ديگرتفاوت مي پذيرد،متغيرناميده مي شود.
-متغيرهاآن شرايط ياخصوصياتي است كه پژوهشگرآنهارادستكاري،كنترل يامشاهده مي كند.
-متغيرعاملي است كه ارزشهاي مختلفي رابدان نسبت مي دهند.مثلاًمتغيرقدياسن هركدام عاملي است كه ارزشهاي عددي رابدان منسوب مي كنيم.
انواع متغيرها:
الف)انواع متغيرها برحسب ماهيت آنها
1)متغيرهاي كمي:متغيرهايي هستند كه ارزشها ومقاديرمتفاوتي رامي پذيرندبه عبارت ديگر،متغيرهاي كمي،متغيرهايي هستندكه درآنهاتفاوت ميان آزمودني هاتفاوت درمقداريادرجه مي باشد.مانندميانگين نمره هاي درسي دانشجويان.
2)متغيرهاي كيفي:متغيرهاي كيفي،متغيرهايي هستندكه كيفيت وحالت هاي متفاوتي رامي پذيرند.به عبارت ديگر،متغيرهاي كيفي متغيرهايي هستندكه درآنهاتفاوت ميان آزمودني ها،تفاوت درنوع مي باشدوهرآزمودني،به طبقه اي ازيك مجموعةطبقات نسبت داده مي شود.دراينجا ممكن است به منظورتشخيص طبقات مختلف ازاعداداستفاده شود،ولي اين اعدادمعني مقداري ندارند،مثل،مذهب،جنسيت،ووضع تأهل.
ب)انواع متغيرهابرحسب كاركردآنهادرفرايندتحقيق:
1)متغيرهاي وابسته:منظورمتغيرهايي است كه درجريان يك تحقيق،متأثرازمتغيريامتغيرهاي ديگرند.مثلاًدريك تحقيق كه موضوع آن بررسي اشتغال زن درشهركرمان است،مي بينيم،تحصيل زن براشتغال اوونوع شغلش اثرمي گذارد،پس مي گوئيم:تحصيل متغيرمستقل است واشتغال،متغيروابسته
2)متغيرهايي مستقل:منظورمتغيرهائي است كه برديگرمتغيرهاتأثيرمي گذارند.به عنوان مثال،چنانچه دريك تحقيق ملاحظه مي شود،ثروت برميزان تحصيلات تأثيرمي گذارددرآن صورت مي گوئيم،متغيراول(ثروت)متغيرمستقل است.
مثال2:پايگاه اجتماعي والدين عملكرد تحصيلي فرزندان
متغيرy،متغيروابسته است وتغييرات آن راازروي تغييرات متغيرx ،تبيين وپيش بيني مي كنيم.
3)متغيرهاي واسطه اي (متغيرمداخله گر) متغيري است كه واسطه اي بين متغيرمستقل ومتغيروابسته قرارمي گيرد،مثال:متغيرپايگاه اجتماعي والدين ازطريق مكانيزم هاي عمل كنندةآن،روي متغيرعملكردآموزشي فرزندان تأثيرمي گذارد.
4)متغيركنترل:متغيري است كه اثرآن روي متغيرمستقل ومتغيروابسته ياتنهاروي متغيرمستقل ثابت نگهداشته مي شود.
ج)انواع متغيرهابرحسب سطح سنجش آنها:
1)متغير اسمي:برخي ازمتغيرهاي اسمي فقط به دوقسمت قابل تقسيم اند،مانند«جنس»كه مي تواندبه زن يامردتقسيم شود.اين نوع متغيرها رادومقداري مي خوانند.يامثلاًپير ياجوان،دانشجوياغيردانشجو
علاوه برآن متغيرهاي اسمي چندمقداري ياچندارزشي هم وجوددارد.براي مثال زماني كه دريك پرسشنامه مذهب پاسخگويان درمقوله هاي اسلام،مسيحيت،يهودي و…دسته بندي مي شود.نكته اساسي دراين جاست كه متغيرهاي اسمي فقط ازجنبةكيفي،موردتوجه اند.
2)متغيرهاي ترتيبي:اين نوع متغيررامحقق به دوياچندين قسمت تقسيم كرده وآنهارارده بندي مي نمايد.مانند:تحصيل،كه به اين ترتيب تقسيم بندي مي شود،بي سواد،سيكل،ديپلم وفوق ديپلم،كارشناسي،كارشناسي ارشدودكترا
دراينجا نيزنكته اساسي اين است كه متغيرهاجنبةكمي مي يابند.
3)متغيرهاي فاصله اي:اين نوع متغير رامحقق به صورت فاصله اي تقسيم بندي مي نمايد،مثل:سن افراد
انواع ديگري نيز وجوددارندكه به ذكرنام آنهابسنده مي كنيم؛
متغيرهاي دروني وبيروني،متغيرهاي منفرد،متغيرهاي پيوسته ومجزا،متغيرهاي تصنعي،متغيرهاي الگوئي.
ü ارائةچارچوب نظري
چارچوب نظري تحقيق قلمروتئوريكي طرح است واساساًنگرش وچشم اندازنظري است كه براي بررسي موضوع تحقيق پذيرفته مي شود.انتخاب چارچوب نظري به مسأله تحقيق وكيفيت اطلاعات علمي بدست آمده ازمرحلةمطالعات اكتشافي بستگي داردكه محقق بعدازواكاوي ادبيات نظري موضوع تحقيق وطبقه بندي داده هاي جمع آوري شده برحسب همگرائي هاوتضادهاي موجوددررويكردها،درمرحلةطراحي چارچوب نظري پژوهش،تئوري ياتئوريهاي مختلف رابعنوان بنيان كارعلمي خودقرارمي دهدكه گمان مي رودمي توانندپشتوانةتئوريكي موضوع موردمطالعه قراربگيرند.
ü بررسي منابع موجودوتحقيقات گذشته درقالب متون مربوط
دراين قسمت درارتباط باتحقيق ،بايد تحقيقاتي راكه درگذشته درارتباط باموضوع موردتحقيق انجام شده اندرابررسي كرد،همچنين كتب ومطالبي راكه هم دراين اين ارتباط هستندبايدبه درستي موردبررسي قرارگيرندچراكه مي تواننددرجهت نتيجه گيري بهترازتحقيق ماراياري نمايند.
امابطوركلي اين مرحله گردآوري اسناد،مراجعه به شخصيتهاي كارآوخبره(شاهدان درجه يك ياافرادمتخصص درزمينةموردبررسي)وگردآوري داده هاي لازم رادربرميگيرد.اين پژوهشهامي توانندبراي ادامةپژوهش ،بسيارضروري باشند.
مدارك گردآوري شده،امكان تعين چارچوبي مفهومي براي پژوهش موردنظررافراهم مي كنند.اين كار،دسترسي به چنين مواردي راامكان پذيرمي سازد.
-ترسيم دقيق ميدان پژوهش:بايدبه پژوهشهاي انجام پذيرفتةقبلي دربارةموضوع،روشهاي مورداستفاده به وسيلةديگرپژوهشگران و…توجه كرد.
-مشاركت درتهيةفرضيه هاي كارشده:براي نمونه،مي توان ازنتايج پژوهشگران ديگري الهام گرفت كه درهمان زمينه يازمينه هاي مشابه آن براي تأييدوياردآنهاكاركرد.
تدوين فهرست كتابنامه دربارةموضوعي كه مي بايست درگزارش پژوهش ارائه شود.
بايديادآوري كنيم اين مرحله ازكارمي تواندبه دخالت يك فردمتخصص درتكنيكهاي اسنادي ونيزواكاوي محتوانيازداشته باشد.
ü انتخاب روش تحقيق مناسب
تعريف روش:
روش عبارت است از؛مجموعةراههاوتدابيري كه براي شناخت حقيقت بركناري ازخطابه كارمي رود.
بطوردقيق روش به سه چيزاطلاق مي شود:
الف-مجموعه قواعدي كه هنگام بررسي واقعيات بايدبكاررودتاآدمي ازخطامصون ومحفوظ ماندوبه حقيقت برسد.
ب-مجموعه راههائي كه انسان رابه كشف مجهولات وحل مشكلات هدايت مي كند.
ج-مجموعه ابزارياوسايل وياتكنيك هائي كه انسان رادرطي اين مسيرازمجهولات به طرف معلومات ياري مي كند.
درارتباط باروشهادرفصل نخست توضيحات لازم راداده ايم،كه هركدام ازاين روشهاباتوجه به ماهيت موضوع،اهداف پژوهش،فرض يافرضهاي تدوين شده،ملاحظات اخلاقي وانساني ناظربرموضوع تحقيق ووسعت وامكانات اجرائي تحقيق بايدمورداستفاده درپژوهش قرارگيرند.
ü روشهاي جمع آوري اطلاعات
گردآوري اطلاعات خودروندي محسوب مي شود كه طي آن اطلاعات خاصي ازگروه پاسخگويان معيني گرفته مي شود،براي جمع آوري اطلاعات،روشهاي متعددي وجوددارند.
امادركارجمع آوري اطلاعات،بايد:
-درآغاز،كوشش شودازروشهاي درست ومتناسب استفاده به عمل آيد.هرپژوهش،روش ياروشهاي خاصي رامي طلبد.حتي دربرهه هاي گوناگون هرتحقيق بايدازروشهاي ويژه اي سودجست.دراين بخش،اين روشها(نظيرمشاهده،مصاحبه و…)عنوان مي شوند.
-سپس ،بايدكوشيد تاداده هاباكمترين ضريب خطابدست آيند.
بنابراين،درهرتحقيق نه تنهابايدازچندياچندين روش درجمع آوري داده ها استفاده كرد،بلكه،بايدهرروشي به درستي وباشناخت كامل برگزيده شودودرست به كارآيد.
براي روشنترشدن موضوع دراينجا،هم روشهاي مستقيم درجمع آوري اطلاعات نظير(مشاهده،مصاحبه…)وهم روشهاي غيرمستقيم (نظيراستفاده ازاسناد ومدارك)رامطرح مي كنيم.
يك محقق بايدهردوروش رابه كارگيرد.يعني هم خودپديده رامستقيماًببيندوتحليل كند،هم ازطريق داده هاي جمع آوري شده توسط ديگران(كتابها،اسنادو…)آنراموردشناسائي قراردهد.
مشاهده وتعريف آن:
روش مشاهده اي يكي ازروشهاي جمع آوري اطلاعات مي باشدكه پژوهشگرطي آن به ثبت وضبط اطلاعات مربوط به موضوع موردنظر كه خودشاهدوقوع حوادث آن است مي پردازد،هدف دراين روش،عمدتاًمشاهده رفتارها،كنشهاواعمال است تاگفتارها،گويشهاوعقايد.ازاين نظرروش مشاهده اي يك روش رفتارسنجي است كه مبدأزماني آن حال مي باشدوآينده،نه گذشته.به همين جهت پژوهشگرقادربه مشاهده رفتاروكرداري كه درگذشته واقع شده نمي باشد.براي اين قبيل حوادث ورفتارهاكه ريشه درگذشته دارند،لازم است محقق اگردروقوع آنهاحضورنداشته براي مشاهدةآنهابه شواهد ومدارك تاريخي روي آورد،كه اين امردرقلمروروش تحقيق تاريخي ودرحيطه كارمورخ مي باشد،نه روش مشاهده اي.دراين روش،به كسي كه به مشاهده امورپرداخته وازاين طريق به گردآوري اطلاعات همت مي ورزد،اصطلاحاًمشاهده گر،ناظر،تماشاگروگاهي هم به نادرست راوي مي گويند.
تعريف مشاهده:
اينكه مشاهده چيست،پاسخهاي متعددي به آن داده اندوتعاريف متعددي رادراين زمينه عرضه داشته اندكه برخي ازآنهابدينقرارند:
-مشاهده بررسي عيني يك امراست براي ادراك دقيق آن.
-تجربه وبررسي ومطالعةپديده هاواموراست به همانگونه كه درطبيعت جريان دارند.
-بررسي عيني جنبه هائي است كه ازراه حواس ياسايرراههاي ادراكي حاصل ميشوند.
-لمس علمي پديده هاست كه ازطريق حواس صورت ميگيرد.
فوايدومزاياي مشاهده:
براي مشاهده فوايدومزايائي مي توان ذكركردكه اهم آنهاعبارتنداز؛
-بررسي اموربراساس مشهودات كه اين خوداثري عظيم درذهن دارد.
-امكان جمع آوري اطلاعات وسيع وبسيار.
-دريافت چگونگي اجراوحالت وكيفيت يك امر.
-امكان دستيابي به استنتاجات قطعي ويقيني وبالابردن ارزش واعتبارعلمي يك مسأله.
بررسي عيني صحت وسقم يك قضيه درعين سادگي عمل.
معايب ومحدوديتهاي مشاهده:
مشاهده اين عيب راداردكه:
-رفتاررامي سنجدوكمترعقيده وجنبةدروني را.
-درملاحظه يك جامعه اين اشكال وجودداردكه جنبه هاي اجتماعي،سنتي وعقيدتي درهم آميخته وتفكيك رفتارازهم دشواراست.
-وضع كنوني رابه مانشان مي دهدنه گذشته ودورنماي آينده را.
-بسياري ازرفتارهاممكن است صورت تصنعي داشته باشندومحقق ازآن سردرنياورد.
-طرزبرداشت بينندگان ازرفتاري واحدمتفاوت است.
شرايط مشاهده كننده:
ماافراد،پديده ها،تحولات،شرايط وموقعيت ها،جريانات وواقعيت هاراموردمشاهده قرارمي دهيم اما اين سؤال مطرح است كه مشاهده كننده خودواجدچه شرايط وموقعيتهائي بايدباشد؟
درپاسخ مي گوئيم:
-اوبايدفردي آگاه،تيزبين ،تيزياب،قادربه شناسائي اموروكشف واقعيتهاباشد.
-اونيازداردبه حواسي سالم،ذهني كنجكاووبيدار،باامكان نقادي ودقتي عميق،داراي صبروحوصله،هوشمندي وزيركي دانش واطلاعات لازم درزمينه موردمشاهده،بدوروبركنارازتعصبات بيجا،عواطف زيانبخش،گرايش خاص،…
-اوهمچنين بايدبتواندازآداب ورسوم،تشريفات،شعائر،سنن و…سردرآورد.وگاهي دربرخوردبامسائل واردابعادپيچيده مسأله اي شودوبادرنظرداشتن شرط سن،جنس،شغل،وضع ايماني،ميزان پايبندي به يك طرزفكرازحقيقت امري سردرآورد.
كاربردهاي مشاهده:
مشاهده يكي ازابزارهاي ضروري هرتحقيق است.امادرمواردي؛محقق ناچارمي بايست صرفاًبدان تمسك جويدازجمله:
-هنگاميكه پديده هاي اجتماعي مخصوصاًدرسطح جامعه شناسي كلان وجامعه شناسي ميانه جاي دارند وامكان دستكاري داده هافراهم نيست.به عنوان مثال:محققي كه درزمينه تأثيرنظام حزبي بردموكراسي تحقيق مي كند،چگونه مي تواندبراي تكميل تحقيقات خودازمسؤلان كشوربخواهدبراي مدتي احزاب راتعطيل كنندتااودقيقترنقش آنانرادرحيات سياسي دركند؟پس ناچاربايدبه مشاهده ودرنهايت مصاحبه پردازد.
-هنگاميكه موضوع موردمطالعه چنانست كه به براي محقق امكان مصاحبه فراهم نيست:
الف-خواه به سبب اينكه نمي تواندبه آن پردازد:نظيرمطالعاتي كه برروي كودكان انجام مي شود
ب-خواه به دليل آنكه عملاًامكان استفاده ازروش ديگري وجودندارد،نظيرزماني كه بامشكل زبان مواجهيم،يعني محقق بازبان جامعه موردمطالعه آشنانيست،نظيرتحقيقاتي كه درموردقبايل ابتدايي ياجوامع دوردست صورت مي گيردودرآن مشكل زبان مي تواندفاصله اي بين محقق وانسانها پديد آورد.
پ-خواه ازآن جهت كه پاسخگوازارائه پاسخهاي درست به هردليل خوداري مي كند،مثلاًدرمطالعاتي كه درموردمباحث حساس نظيرروابط پرتنش بين دوقوم متخاصم ودركناريكديگرصورت مي گيرد،به كلمات وداده هاي لفظي پرسشنامه نمي توان تكيه كرد.همچنين اين امكان وجودنداردكه به شيوه هاي آزمايشگاهي عمل كنيم يادست كم به كنترل يك ياچندمتغيربپردازيم.
گذشته ازمواردفوق حتي آنجاكه امكان انجام مطالعه به شيوه هاي ديگر نيز هست،بازمشاهده ازچندجهت داراي رجحان است:
به هنگام مشاهده ،مطالعه موردنظربيواسطه صورت ميگيرد.بنابراين عناصري كه ممكن است ضريبي ازانحراف ياسوگيري يابند،وجودندارند،برخي ازاين سوگيري هابدينقرارند:
الف-سوگيري ناشي ازكلمات:زبان پديده اي نسبي است ودربسياري ازموارد يك واژه براي گروههاي مختلف اجتماعي معاني گوناگوني دربردارد.گذشته ازاين بارعاطفي ومعنايي مفاهيم براي انسانهايكسان نيست.اين بحث دراصطلاح «معناشناسي تفاوتي»خوانده مي شود،توسط اوزگودمطالعه شد.اودرصددبودباشنيدن هرمفهوم تغييرات ذهني مخاطب راموردسنجش قراردهد،زيرالين تغييرات همواره نايكسانند.
ب-سوگيري ناشي ازپرسشگر:درمبحث مصاحبه وبه هنگام بحث ازپرسشنامه ميزان شده خواهيم ديدكه پرسشگرازجهات مختلف مي توانددرنتايج پرسشنامه انحراف ياسوگيري ايجادكند.عواملي چون ظاهرپرسشگر،رنگ پوست ياحتي جنس اومي تواندنتايج نامشابهي پديدآوردوصحت داده هاي تحقيق رابه مخاطره افكند.همانطوركه ديدگاههاي خاص پرسشگر،طرزطرح سؤالها وحتي آهنگ كلام اوهمگي موجبات بروز انحراف دركارتحقيق رافراهم مي سازد.
پ-سوگيري ناشي ازگذشت زمان:گذشته ازاين،درمصاحبه ،به هنگام بحث ازگذشته نه چندان دورنيزنمي توان ازنتايج حاصل اطمينان يافت.به عنوان مثال،درتحقيقات مربوط به چگونگي گذران اوقات فراغت ،اين سؤال مطرح مي شود،درماه گذشته چندباربه سينما رفتيد؟چگونه مي توان به درستي پاسخهاي داده شده اطمينان كرد،حتي اگرپاسخگوقصددادن پاسخي درست داشته باشدونهايت كوشش رانيزدريادآوري رفتارخوددرجريان ماه گذشته بنمايد.
انواع مشاهده:
حال كه اهميت مشاهده درپژوهشهاي اجتماعي شناخته شد،لازم است انواع آن نيزذكرشود.اهميت اين ابزاروفراواني كاربردهايش موجب تعددانواع آن گرديده اندودراينجاصرفاًاهم اين انواع رامطرح مي كنيم.
ü مشاهده نامرئي:
دربسياري ازمواردازآينه هاي استفاده مي شودكه محقق درپشت آن قرارميگيرد.افرادموردتحقيق رامي بيند،اماآنهااورانمي بينند.اين امر،موجب طبيعيترشدن رفتارموردمطالعه مي شودوموقعيت تحقيق رابه واقعيت نزديكترمي سازد.
ü مشاهده فعال:
زماني است كه محقق به مشاهده ساده نمي پردازد.بلكه خودبه دستكاري متغيرها دست مي زند.شرايطي ويژه پديدمي آوردتانتايج آن راياداشت كند.
ü مشاهده ناپيوسته:
درمطالعات طولي نظيرپانل ياروندپژوهي ،مشاهده،مصاحبه ويا…به صورت ناپيوسته صورت مي گيرد.بدين صورت كه محقق نسلي رادريك زمان(t)مطالعه مي كند،سپس درفاصله زماني معيني مطالعه تكرارمي شود.اين گونه مطالعات مي توانندتاچندين دورادامه يابند.
ü مشاهده مستقيم:
دراين صورت،مشاهده دركنارواقعيت،به همراه نوسانهاي آن وتوسط محقق صورت مي پذيرد.بي هيچ شبهه،همواره چنين امكاني فراهم نيست،نظير:
-مطالعه پديده هاي تاريخي (خانواده درعصرصفوي)
-مطالعه گذشته فرد(مثلاًفعاليتهائي كه به هنگام گذران فراغت درماه گذشته انجام شده است).
بنابراين،دراين شرايط بايدازشاخصهااستفاده كرد،ياازاسنادتاريخي برجاي مانده سودجست،كه دراين صورت مشاهده غيرمستقيم خواهدبودوبدان مطالعه اسنادي اطلاق مي شود.
ü مشاهده جزئي:
برخلاف مواردي است كه هدف كلي وساختي است،ورابطه اجزاءياعناصرتشكيل دهنده يك كل يامجموعه مطمح نظرند،درمواردي چندمحقق براي اثباط يك فرضيه،بايدبه شناخت وجمع آوري شاخصهاودلايل جزئي پردازد.به عنوان مثال درتحقيقي پيرامون نظام پارلماني واثرات آن برحيات سياسي يك جامعه لازم است،به مشاهده رفتاروياعمل تعدادي ازنمايندگان كه باتوجه به معيارهائي چند جهت مطالعه برگزيده شده اند،پرداخت،يابه دقت نحوه عمل مجلس رابه هنگام ردياتصويب يك لايحه ياطرح خاص مشاهده وثبت نمود.
ü مشاهده ميداني:
مشاهده ميداني،برخلاف مشاهده آزمايشگاهي،درحالت طبيعي يعني دربطن جامعه صورت مي گيرد.
ü مشاهده همراه بامشاركت:
مشاهده ايست كه درآن رسوخ به درون انسانهاصورت پذيرخواهدبود.باتوجه به ابعادكيفي وذهني پديده هادرحيات انساني بسياري راعقيده براين است كه محقق زماني مي تواندبه درك درست واقعيت نائل آيدكه بامسائل،مشكلات وشاديهاي حيات اجتماعي آنان آن طورهست بياميزدومدتهاباآنان حيات گذراند.دراين صورت،ازتوصيف ساده واقعيت فراتررفته به اعماق ارزشها راه مي يابد.باپندارهاي پيشين كه مي توانست مانع ديدارودرك درست واقعيت باشد،فاصله مي گيردوازتحميل عقايدخاص خويش به مردم موردمطالعه اجتناب مي نمايد.
ü مشاهده پذيرا:
به مشاهده اي اطلاق مي شودكه محقق صرفاًناظرجريان واقعيت است،بدون آنكه كوچكترين تأثيري برآن اعمال نمايد.گاه به منظورطبيعي ماندن واقعيت موردمشاهده ازآينه اي استفاده مي كند كه اوراقادربه ديدن افرادموردمشاهده مي نمايدوحال آنكه آنان ازحظوراوبي اطلاع مي مانند.
ü مشاهده ساخت يافته وساخت نيافته:
مشاهده ساخت يافته مشاهده اي است كه درخلال آن محقق،به هنگام مشاهده هررفتاررادرمقولةخاصي كه ازقبل تهيه نموده جاي مي دهد.به عنوان مثال،رفتاري راباتوجه به ويژگيهايش تهاجمي،ياآرام،ياتندويا…شناسائي كرده درجاي خودقرارمي دهد.درمقابل،درمشاهده ساخت نيافته،محقق به مشاهده مي پردازدبدون آنكه حتي پرسشنامه اي ازقبل فراهم كرده باشد.مشاهده ساخت نايافته درچندموردضرورت دارد:
الف)مشاهده آزاد،كه درخلال آن محقق درصددبرداشتن يادداشتهائي مقدماتي جهت تدوين پرسشنامه است.
ب)جمع آوري اسناد،جمع آوري هرسندكه دركارتحقيق مفيدنمايد(بريده جرايد،ميكروفيلم و…)
مصاحبه وانواع آن
استفاده ازروشهاي مشاهده زماني مفيدندكه محقق بتواندهمه پديده هارادرمحل موردمشاهده قراردهد،لذاهميشه نمي توان به اين روش تمسك جست.به عنوان مثال دربسياري ازمواردمي بايست عقايد گروهي موردسنجش قرارگيرندكه بامحقق فاضلةزيادي دارندياآنكه عقايدورفتارگذشته افرادي،بازشناسي شودياصرفاًعقايد،نظرات وارزشها شناسائي گردد.مصاحبه داراي شرايط،كاربردهاواهدافي به شرح زيرمي باشد:
ü شرايط مصاحبه:
× به جلسه اي كه درآن يك نفربراي ديگران صحبت مي كندويامجمعي كه درآن جمعي به مذاكره پرداخته اندمصاحبه گفته نمي شود.
× مصاحبه به عنوان ابزارتحقيق بايدبه تعامل بين طرفين مصاحبه بيانجامد.ازآنجاكه درمصاحبه،طرفين بريكديگرتأثيرمي گذارند،لذاگفته مي شودمصاحبه حاكي ازتعامل بين دونفراست.
× مصاحبه پژوهشي مستلزم هدفي است كه بايدازپيش تعيين شده باشد.بنابراين صحبت دوآشنارانمي توان مصاحبه به معناي وسيع تحقيق خواند.ازطريق مصاحبه هدفهاي گوناگوني مي توانندمتحقق شوند.يعني مصاحبه مي تواندجنبةامري،اطلاعي ويامشورتي به خودگيرد.
ü كاربردهاي مصاحبه:
1)-ازطريق مصاحبه مي توان به كسب اطلاعاتي درموردامورعيني نايل آمد.محقق مي تواندباتوسل به اين وسيله ازپاسخگودرخصوص نوع رفتاراوباسايرين اطلاعاتي بدست آورد.مثلاًاگرهدف تحقيق،بدست آوردن اطلاعاتي دربارةچگونگي عبورومروردركرمان است،محقق مي تواندبااستفاده ازمصاحبه دريابدكه معمولاًرفتاركرمانيها دراين خصوص چگونه است؟چه ساعتهايي ازخانه بيرون مي آيند؟و…
2)-محقق مي توانداطلاعاتي درموردعقايدافراددراختيارمحقق بگذاردبه عنوان مثال اگرهدف،تحقيق دربارةچگونگي عبورومروردركرمان باشد،مي توان باتوسل به اين وسيله تحقيق يعني مصاحبه،دريافت كه كرمانيهادرخصوص وضع عبورومرورشهرشان چگونه فكرمي كنندونظرآنهاراجع به مسئولين اين امرچيست؟
3)-محقق مي تواندبااستفاده ازمصاحبه به شناخت علل رفتاروياعقايدنائل گردد.
4)-درمصاحبه مي توان استعدادهاي رواني افرادراشناخت.
5)-درمصاحبه مي توان انتظارات ياآرزوهارابه سنجش نهاد،پيشنهادهاراشناخت وتحليل كرد.
ü مزاياي مصاحبه:
× مصاحبه براي افرادبي سوادياكودكان خردسال مناسبترين روش جمع آوري اطلاعات مي باشد.
× مصاحبه براي پاسخگوياني كه مايل نيستندمطالبي نوشتاري روي كاغذآورند،مناسبترين روش كسب اطلاعات مي باشد.
× مصاحبه براي پاسخگوياني كه قادرنيستندمطالبي راكتباًعنوان كنندوازنظرقدرت بياني،توانايي بيشتري دارند،مناسبترين روش كسب اطلاعات مي باشد.
× درمصاحبه امكان كنترل پاسخهاونيزپاسخگوازجانب پرسشگروجوددارد.پاسخگويي كه ازپاسخ صريح طفره مي رودياامكان داردازموضوع اصلي مصاحبه دورشود،براحتي مي توان ازطريق آموزشهاي مناسب به پرسشگر،وي رابه مسيراصلي وارائةاطلاعات مربوط سوق داد.
× درمصاحبه امكان بررسي واكنشهاي مختلف پاسخگووجوددارد.يعني پرسشگرتنهابه اين توجه نداردكه پاسخگوچه مي گويد،بلكه اينكه چگونه مي گويدهم مهم است.
× درمصاحبه امكان مراجعةمكرربه پاسخگودرصورت ناقص بودن پاسخ يااطلاعات وبه منظورتكميل پرسشنامه وجوددارد.
× مصاحبه روش مناسبي جهت كسب ايده،عقيده ونظرسنجي است.
× نظربه اينكه مصاحبه هم جنبةسمعي داردوهم بصري (نظارت برپاسخگو)،اطلاعات جمع آوري شده دوبعدي بوده وپژوهشهاي اكتشافي ونيز فرضيه سازي مورداستفاده سرشارقرارمي گيرد.
ü محدوديتهاي مصاحبه:
× نظربه اين كه مصاحبه يك روندوقت گيروزمان برمي باشد،نمي توان درفرصت كم ياكوتاه،ازافرادزيادي مصاحبه به عمل آورد.
× نظربه زمان بربودن مصاحبه،قدرمسلم،پرسشگري يك امرپرهزينه مي باشد،چراكه نيازبه صرف وقت زيادبراي زيرپوشش بردن تمامي افرادموردنظرميباشد.
× گاهي دست يابي به همة افرادموردنظرامكان پذيرنيست وشايدلازم باشدپرسشگربارها بارهابراي انجام مصاحبه باهمان افرادمنتخب مجبوربه مراجعه باشدودرپايان،باوجودمراجعات مكرربازهم موفق نشود.
× مصاحبه هم نيازبه رضايت وتمايل پاسخگووهم نيازبه شكيبايي وحوصله پرسشگردارد.
× نظربه وقت گيربودن وپرهزينه بودن مصاحبه،عملاً،امكان كمي وجودداردتابتوان باتعدادزيادي پاسخگو،مصاحبه بعمل آورد.درنتيجه،به علت محدودبودن مصاحبه شوندگان،دامنه اطلاعات جمع آوري شده نيزمحدودبوده ازمجموع افرادمعدودمصاحبه شونده تجاوزنمي نمايد.ازاين روي،تعميم نتايج حاصله به گروههاي مشابه يابزرگتربدون دشواري وعاري ازاشكال نخواهدبود.
× درمصاحبه نظرات پاسخگويان جنبةشخصي قوي داشته تعميم نتايج آن جاي تأمل بسياردارد.
× گاهي افرادازابرازصريح امتناع مي ورزندوياازبيان علني نطالب ازخوداكراه نشان مي دهند.
× درصورت پراكندگي افراددرمناطق جغرافيايي مختلف،مصاحبه روش چندان مناسبي نيست.
ü انواع مصاحبه:
× مصاحبه هاي باز،نيمه بازوبسته:بادرنظرگرفتن ميزان آزادي پرسشگروپاسخگودرطرح سؤالهاوجوابگوئي وهمچنين ميزان عمق تحقيق،مي توان سه نوع مصاحبه راازيكديگرتميزداد.
اول-مصاحبه هاي باز:درمصاحبةآزاديابازپاسخگودربيان پرسشهاوپاسخجودرطرح آن،آزادي كامل دارند،يعني پرسشگرآنچه راكه به نظرش ضروري مي رسدمطرح ميكندودرطرح سؤال خودهيچگونه محدوديتي احساس نمي نمايد.وپاسخگودرجواب دادن به سؤالها،آزادي كامل دارد.
دوم-مصاحبه هاي نيمه باز:همانطوركه ازنام آن برمي آيددرمصاحبةنيمه باز،طرفين،يعني پرسشگروپاسخگو،محدوديتهائي احساس مي كنند،يعني پرسشگر،بايدصرفاًموضوعهاي معيني رامطرح كندوفقط درخصوص آنهاجواب دريافت دارد.پاسخگونيزنمي توانداحساس وعقيده خودراآن طوري كه ترجيح مي دهد،دركمال آزادي ابرازكند.دراين مصاحبه كه بعداًشرايط انجام آن مطرح خواهدشد،پرسشگروپاسخگوهيچيك آزادي كاملي راكه درمصاحبةآزادازآن ميتوانندبرخوردارگردند،ندارند.
سوم-مصاحبةبسته:درمصاحبةبسته يامحدود،نه تنهاموضوعاتي كه پرسشگربايدمطرح كندازقبل معين شده اند،بلكه اين موضوعات به طوردقيق رده بندي گرديده اند،پرسشگرناچاراست هريك ازموضوعات رادرجاي خودطرح كند،هيچيك رابه سليقةخودبرديگري مقدم ندارد.
× مصاحبه هاي كانوني:محقق محورهاياكانونهائي رادرجريان مصاحبه رعايت ميكند.به عنوان مثال،محقق مايل است تادرزمينةمسائل عبورومروردرشهركرمان تحقيق كند.بنابراين،موضوعات يامحورهائي راچون مدت زماني كه درجريان يك روزعادي درجريان رفت وآمدصرف مي شود،هزينه هاي گوناگوني كه دراين راه مصرف مي گرددونظيرآن رادرنظرمي گيرد.درجريان مصاحبه مخاطب مي توانددرهرزمينه كه باموضوع نرتبط باشدتوضيح دهد،اماپرسشگركانونهاي اصلي رابيشتربه بحث مي گذارد،درهرزمينه به آنان رجوع مي كندوتوضيح مي خواهد.
× مصاحبه هاي متناوب:دربسياري ازمواردلازمةتحقيق مراجعةمكرراست به اين منظوركه هم حركت انديشه ورفتاربازشناخته شودوهم خطوط اصلي فكردربرهه هاي مختلف مطرح وشناخته شود؛درجريان اين نوع مصاحبه هامي توان شرايط انجام مصاحبه رانيزتغييردادتامشخص شود،واكنش دربرابريك سؤال درزمينه هاي مختلف چيست؟
× مصاحبه هاي ساخت يافته:مصاحبه هاي ساخت يافته دربرابرمصاحبه بي ساخت وياساخت نايافته قرارمي گيرد،به اين معني كه اصول عملي دريك مصاحبه به دقت تعيين شده باشد.اين نوع مصاحبه ازلحاظ توالي مراحل،خصوصيات پرسشگرو…به دقت برنامه ريزي شده است وبامصاحبه هاي آزادبه كلي متفاوت است.درحالي كه بامصاحبه بسته نزديكي بسياردارد.
براي آنكه بتوان مصاحبه گرخوبي شدبايدازپنج قاعده تبعيت كرد:
ï شناخت مضمون مصاحبه
ï تعهدبه انجام كامل مصاحبه
ï تمرين كافي براي يافتن حس اعتمادوراحتي درمصاحبه
ï تلاش براي تقليل اثرخصوصيات شخصي برمصاحبه
ï تمسك به عقل سليم دربرخوردباوضعيت هاي بالقوه دشواروپيچيده
ü انواع پرسش:
پرسشهانيزهمچون مصاحبه داراي انواعي مي باشد،كه بدنيست دراينجاباتوجه به اينكه درمصاحبه ازپرسشنامه نيزاستفاده مي شود،به آنهااشاره اي داشته باشيم.مثال آياورزش مي كنيد.بلي خير
× پرسشهاي بسته:سؤالهاي بسته آزادي شخص راازبين مي برندوافرادرامجبورمي كنندتادرجهت خاصي جواب دهند.دراين نوع سؤالها،ميزان آزادي پاسخگوبه حداقل تقليل مي يابد.
× پرسشهاي باز:درسؤالهاي بازپاسخگومي تواندباآزادي كامل،تمامي كلناتي راكه به ذهنش مي آيد،بيان كند،اين نوع سؤالهاياكاملاًبازهستندوياآنكه تاحدودي.مثال:تاچه حدبه كارتان علاقه داريد؟
× پرسشهاي دام:به پرسشهايي اطلاق مي شودكه جهت آزمون صحت پاسخهادرپرسشنامه جاي مي گيرند.بااستفاده ازاين نوع پرسش ياكل پرسشنامه غيرقابل تلقي شده ويابه جهت نادرستي پاسخي طردمي شود.ياآنكه پذيرفته شده ولي ضريب انحراف آن(درصورت وجودانحراف)تعيين مي شود.به عنوان مثال،زماني كه درآغازپرسشنامه ميزان درآمدپاسخگوپرسيده شده ياشد،درلابلاي آن چندباروهرباربه صورتي همين موضوع مطرح مي شودتامشخص گرددكه آياميزان درآمدمذكوردرست است ياخير.
× پرسشهاي چندجوابي:دربرابريك سؤال پاسخهاي بسياري نهاده مي شودوازپاسخگودرخواست مي گرددهريك ازپاسخهاراكه درست مي داند،باعلامت مشخص نمايد.به عنوان مثال،چنانچه پرسش درموردعلت اعتيادبه سيگارمطرح است چنين عنوان مي شود:
سؤال-چرابه كشيدن سيگارروي آورده ايد؟
1-نيازجسماني داشتم.
2-ازفرطتنهايي بدان روي آوردم
3-دوستان ناباب موجب گرديدند.
4-درخانواده مامعمول بود.
دراين نوع پرسشها،عمل استخراج براحتي بيشترصورت مي گيرد.عمق انديشه پاسخگوتاحدودي ديده مي شود.امااشكالات زيررا هم دارامي باشد.
1)پاسخهاالقايي است.زيراپاسخگوباديدن پاسخهاي موجود،دربسياري ازموارد،پاسخي راكه درآغازدرنظرداشت برمي گزيند.
2)پاسخهابسته است زيرابه پاسخگوهمواره امكان داده نمي شود،آنچه رادرذهن داردودراين چندپاسخ نمي گنجدعنوان نمايد.براي رفع اين مشك،معمولاًدرپايان،سؤال ديگري مطرح مي گردد،درموردمثال بالااضافه مي شوداگرعواملي جزآنچه گفته شددراعتيادشمامطرح بوده است ،عنوان كرده توضيح دهيد.
× پرسشهاي غيرمستقيم:گاهي اوقات پيش كه افرادمايل نباشندكه جواب سؤالي راباصداقت پاسخ دهند،ياآنكه جرأت پاسخ دادن نداشته باشند،دراين صورت ازسؤالهاي غيرمستقيم استفاده مي شود.
× پرسشهاي مدرج سببي:دراين نوع سؤالهاكوشيده مي شودتانه تنهاعلل مختلف يك عمل،طرزتفكرو…شناخته شودبلكه شدت وضعف عمل نيزبه دست آيد،ازاين رواست كه معمولاًدربرابرپرسش جدولي تهيه شده ازپاسخگوخواسته مي شودتاآن راتكميل كند.
× پرسشهاي اطلاعي:منظورسؤالهايي است كه درراه شناخت ميزان اطلاع پاسخگوازموضوع موردمطالعه به عمل آيد.
× پرسشهاي شناسائي:به سؤالهائي اطلاق مي شودكه دربارةهويت پاسخگومطرح مي شوند،نظيرسن،تحصيل،شغل،درآمدو…كه معمولاًاين نوع سؤالهادرآغازپرسشنامه قرارمي گيرند.
× پرسشهاي جهت بخش:منظورسؤالهائي است كه مخاطب رادرجهت خاصي هدايت كند.اين نوع پرسشها،به طورطبيعي دستيابي به انديشةپاسخگوراميسرنمي سازند،صورگوناگوني دارندوعواملي موجب جهت بخشي آنهامي شوند:
الف)هالةكلامي:مثال،زماني كه تحقيقي درموردمحبوبيت مشهدي علي براي عضويت درشوراي اسلامي روستا صورت مي گيرد،سؤالي بدين صورت طرح مي شود:مشهدي علي خدمات برجسته اي به روستاي…كرده است.آياشماباعضويت اودرشوراي روستاموافقيد؟همانطوركه ملاحظه مي شود،درجملةبالابه جاي آنكه سؤال شودآقاي مشهدي علي داوطلب عضويت درشوراي روستاست،آياباانتخاب اوبه اين سمت موافقيدياخير؟درآغازاورادرهالةكلام زيبائي(خدمات برجسته)قرارداده اند.
ب)هالةنام:مثال:زمانيكه همان تحقيق درباب فردمذكوربراي احرازهمان سمت ودرهمان روستاصورت مي گيردپرسش متعاقب نام يك فردمحبوب قرارمي گيرد(كه مشهدي علي راتأييدكرده است)
× پرسشهاي ويژه:سؤالاتي كه درراه كنترل،تصحيح پرسشنامه وياتكميل ديگراطلاعات طرح مي شوندوبه خودي خودمفهومي ندارند.
× پرسشهاي تعيين صلاحيت:سؤالهائي كه امكان ياعدم امكان تكميل پرسشنامه ازجانب پاسخگوئي خاص راتعيين مي كند،به عنوان مثال دراردوگاهي بامعتادان گوناگون،تحقيق دربارةمعتادان به هروئين صورت گيرد،درآغازسؤال شود:آياشمابه هروئين معتادهستيد؟چنانچه پاسخ منفي بود،ازتكميل پرسشنامه توسط اوخودداري شود.
